سرطان بیضه

هادی ناصری

از انرژی و نقش آن در بقای موجودات زنده در نوشتارهای پیشین صحبت شد اما تنها زنده ماندن برای بقای یک موجود و انرژی مورد نیاز آن کافی نیست زیرا حیات هیچ موجودی ابدی نخواهد بود و در بهترین شرایط نیز روزی از بین خواهد رفت.

در مبحث بقای موجودات زنده موضوعی با عنوان تولید مثل وجود دارد که جزئی جدایی‌ناپذیر از زندگی موجودات محسوب می‌شود. همانطور که گفته شد حیات هیچ موجودی ابدی نیست بنابراین تمامی جانداران نیازمند تولید مثل برای از میان نرفتن نسل خود هستند.

انجام بررسی وجود برجستگی در بیضه توسط فرد کمک موثری در درمان سرطان طی مراحل اولیه خواهد کرد (منبع)

انواع و اقسام تولید مثل و در تمامی جاندارن وجود دارد: از تقسیم دوتایی باکتری و الحاق ژنتیکی ویروس‌ها تا تولید مثل جنسی پرسلولی‌ها. در انسان تولید مثل توسط دستگاه تناسلی انجام می‌شود.

تولید مثل انسانی نیازمند تولید دو نوع سلول از دو فرد غیرهمجنس است. این سلول‌ها در مردان «اسپرم» (Sperm) و در بانوان «تخمک» (Ovum) نامیده می‌شوند. برخلاف بانوان که تخمک در آن‌ها در دوره‌ی خاصی و اکثراً به مقدار یک عدد از تخمدان آزاد می‌شود، در مردان اسپرم پس از بلوغ جنسی بین ۱۳ تا ۱۵ سالگی به‌صورت مداوم و در مقدار زیاد تولید خواهد شد.

دو عدد «بیضه» (Testis) یا اندام تولید‌کننده‌ی اسپرم در مردان و در فضای بین دو قسمت فوقانی پاها، زیر شکم، قرار داده شده‌اند. این دو پیشرفته‌ترین اندام‌های تولید مثلی خلقت هرکدام از حدود ۹۰۰ لوله‌ی اسپرم‌ساز هر یک به طول بیش از یک و نیم متر تشکیل شده‌اند.

اسپرم تولید شده در این لوله‌ها پس از عبور از چند لوله و مجرای دیگر و همچنین غده‌ی پروستات، در حالی‌که در مجموعه‌ای از مایعات تغذیه‌کننده قرار گرفته است، در هنگام عمل جفت‌گیری از نوک آلت تناسلی به دستگاه تناسلی زن جهیده می‌شود.

در این نوشتار به خلاصه از روبه گسترش‌ترین ناراحتی این ارگان یعنی سرطان بیضه صحبت می‌کنیم. سرطان بیضه یا Testicular Cancer طی چندین سال اخیر در تمامی نقاط دنیا رشد چشمگیری داشته است.

احتمال درگیری با این سرطان چهار دهم درصد است به عبارت دیگر از هر ۲۵۰ مرد یک نفر به این سرطان مبتلا خواهد شد. در ایالات متحده‌ی آمریکا بین ۷۵۰۰ تا ۸۰۰۰ مورد جدید ابتلا در هرسال شناسایی می‌شوند و از این میزان در حدود ۴۰۰ مورد از بین خواهند رفت.

سرطان بیضه در سالیان اخیر در قفقاز و آفریقا شیوع فراوانی یافته و در آسیا کمتر از دو منطقه‌ی ذکر شده گسترده شده است. از دهه‌ی ۱۹۶۰ میلادی تا به امروز میزان ابتلا در سرتاسر جهان دو برابر شده و بیشترین میزان شیوع در کشورهای اسکاندیناوی، آلمان و نیوزیلند گزارش شده است.

این سرطان در میان سیاهپوستان آمریکا کمتر از سفید‌پوستان شایع است اما میان سال‌های ۱۹۸۸ تا ۲۰۰۱ میلادی شیوع آن در سیاهپوستان دو برابر شده است.

بیشترین میزان بروز این سرطان در سنین بین ۱۵ تا ۳۵ سال بویژه اواسط دهه‌ی سوم زندگیست. سرطان بیضه یکی از قابل درمان‌ترین سرطان¬ها، در صورتی که به دیگر اندام‌ها دست‌اندازی نکرده باشد، با میزان درمان‌پذیری ۹۰ تا ۱۰۰٪ است.

انواع سرطان بیضه:

سرطان بیضه معمولاً بر سه نوع است:
۱- ‌تومور سلول‌های زایا (Germ Cell): اين تومور شايع‌ترين نوع سرطان بيضه است و از هر ۱۰‌مورد سرطان بيضه ۹ مورد آن از اين دسته‌اند. اين سرطان سلول‌های توليد کننده‌ی اسپرم را درگير می‌کند و خود شامل دو گروه سرطان است:

الف) سمينوما یا ژرمینوما (Seminoma یا Germinoma): معمولاً در اواخر دهه ۳۰ تا اوايل۵۰ سالگی ديده می‌شود. این تومورها معمولاً مدت زیادی محدود به بیضه خواهند ماند.

ب) سرطان غيرسمينومايی (Non Seminomal): در سنين جوان‌تر ديده می‌شود و معمولاً در فواصل سنين ۱۸ تا ۴۰سالگی اتفاق می‌افتد.

۲- تومورهای استرومال (Stromal): در سلول‌های توليد کننده‌ی هورمون مردانگی و بافت همبندی اطراف آن ديده می‌شود. اين تومورها معمولا خوش‌خيم هستند، به بيرون بيضه گسترش نمی‌يابند و با عمل جراحی کاملاً برطرف می‌شوند.

۳- تومورهای ثانویه‌ی بیضه: ناشی از متاستاز تومورها به ساير نقاط بدن هستند. اين نوع تومورها معمولاً در مردان بالای ۵۰ سال دیده می‌شوند و شايع‌تر از تومورهای اوليه با منشأ خود بيضه هستند. درمان معمول آن‌ها برداشتن توسط جراحی و سپس راديوتراپی و شيمی درمانی است.

در پسربچه‌هايی که لوسمی (سرطان خون) حاد دارند گاهی سلول‌های سرطانی می‌تواند به بيضه‌ گسترش يابد و ايجاد سرطان کند. سرطان پروستات، ريه، پوست، کليه و ساير ارگان‌ها نيز می‌تواند به بيضه گسترش يابد.

عوامل دخیل در ایجاد سرطان بیضه:

علت دقيق اکثر موارد سرطان بيضه مشخص نيست، ولی تعدادی از عوامل خطر مستعد‌کننده ايجاد اين سرطان شناخته شده است:

۱- نهان بیضگی: ‌اين مشکل عامل خطر اصلی به حساب می‌آيد. پیش از تولد، بيضه يک جنين پسر در شکم وی قرار دارد و درست قبل از تولد و يا ماه‌های اول بعد از تولد بيضه‌ها پايين آمده و درون اسکروتوم (کیسه‌ی پوشش دهنده‌ی بیضه‌ها) قرار می‌گيرد. نهان بیضگی خطر ابتلا را ۳ تا ۵ برابر افزایش می‌دهد.

تقريباً در ۳٪ از پسران بيضه‌ها پايين نمی‌آيد که به آن «نهان بيضگی» گويند و بايد در همان سنين کودکی نسبت به پايين آوردن آنها به وسيله جراحی اقدام کرد، در غير اين‌صورت در بيضه باقيمانده در شکم شانس سرطان بيضه بسيار افزايش می‌يابد.

تصویر سونوگرافی از بیضه، وجود برجستگی‌ها که احتمالاً سرطانی هستند (منبع)

وجود سرطان در یک بیضه خطر گسترش سریع آن را به بیضه‌ی مقابل خواهد داشت همچنین بروز سرطان در یک بیضه با افزایش مشخص خطر سرطانی شدن بیضه‌ی سمت مقابل همراه است.

۲- سابقه‌ی خانوادگی: خطر بروز انواع سرطان در خواهر و برادران مرد مبتلا به سرطان بیضه افزایش می‌یابد اگرچه هیچ‌گونه ناهنجاری ژنتیکی مشخصی به عنوان علت این افزایش خطر شناسایی نشده است.

۳- سایز بدن: محققان سوئدی به تازگی دريافته‌اند که اين سرطان در افرادی که به طور ژنتيکی اندامی کشيده و لاغر دارند بيشتر ديده می‌شود.

۴- نژاد و قومیت: همان‌طور که اشاره شد اين سرطان در سفيد‌پوستان آمريکا بیشتر از سیاهپوستان دیده می‌شود.

برخی منابع به دخیل بودن عوامل زیر در سرطان بیضه اشاره کرده‌اند اما این عوامل تاکنون بطور قطع اثبات نشده‌اند: انواع عفونت‌های تناسلی و ویروس ایدز (احتمالاً به دلیل تضعیف ایمنی)، برخی سندروم‌ها همچون سندرم عدم حساسیت به آندروژن و ناهنجاری کروموزوم ۱۲ که البته نقش آن در سرطان بیضه ناشناخته مانده است.

مراحل سرطان بیضه:

برخلاف سرطان‌هایی چون سرطان روده بزرگ، این سرطان به سه مرحله تقسیم می‌شود:

مرحله‌ی‌ اول: ‌سرطان در بیضه‌ها قرار دارد و غده‌های لنفاوی را درگیر نکرده است (در این مرحله شانس بهبودی بیش از ۹۵ درصد خواهد بود).

سرطان در بیضه (منبع)

مرحله‌ی دوم: ‌سرطان به غدد لنفاوی محلی و دیگر غدد لنفی خصوصاً غدد لنفاوی زیر پرده‌ی دیافراگم دست‌اندازی کرده است.

مرحله‌ی سوم: ‌سرطان علاوه بر غدد لنفاوی محلی و زیر پرده‌ی دیافراگم، به غدد لنفاوی دورتر نیز دست‌اندازی کرده است.

علایم:

مبتلایان به این سرطان اغلب با بزرگی بدون درد یک یا هردو بیضه مراجعه می‌کنند به همین علت برخی دانشمندان و منابع این سرطان را سرطان «بدون درد» می‌نامند گرچه در مراحل پیشرفته درد ظاهر خواهد شد. برخی علایم بشرح زیرند:

۱- ‌وجود برجستگی در یک یا هر دو بیضه: برجستگی‌ها اکثراً توسط خود فرد و با معاینه‌ی بیضه‌ها توسط خود او صورت می‌گیرد. باید توجه داشت که هر برجستگی نشانه‌ی سرطان نیست اما می‌تواند به عنوان عامل خطرساز مطرح شود. از هر ۱۰ مورد سرطان در ۹ مورد توده‌ای در بیضه لمس می‌شود.

۲- بزرگی یا سفت شدن بیضه: منظور از سفت شدن اینست که بیضه همانند یک تخم‌مرغ پخته و برای مدتی بیش از ۴۸ ساعت به‌طور مداوم و برگشت ناپذیر سفت شود. برخی منابع اصطلاح «سنگی‌شدن» بیضه را به‌کار می‌برند که نادرست است. بزرگ شدگی معمولاً در یک بیضه اتفاق می‌افتد.

بیضه‌ی سرطانی ممکن است بیش از سه برابر حالت عادی خود بزرگ شود و همزمان بیضه‌ی دیگر بسیار کوچک خواهد شد. علت این امر، جذب خون توسط تومور به دلیل سوخت و ساز بالا و نیاز بیشتر آن به خون خواهد بود. بزرگی اندک یک بیضه از دیگری امری طبیعی است.

۳- حساسیت نامعمول: به همراه بی‌حسی و یا حتی درد.

۴- کاهش و یا متوقف شدن فعالیت جنسی: شامل عدول از انجام فعالیت جنسی به سبب کاهش میل جنسی.

۵- آب آوردن اسکروتوم.

۶- احساس درد در ناحیه‌ی زیر شکم: بیشتر اوقات مکان درد غیرقابل تشخیص و مبهم خواهد بود.

۷- وجود خون در مایع منی: به دلیل آسیب بیضه و کانال‌های اسپرم‌بر و در پی آن خونریزی در مایع منی خون دیده می‌شود. وجود خون در منی همیشه نشانگر سرطان نیست بلکه برخی عفونت‌ها نیز موجب این امر می‌شوند.

۸- احساس خستگی و ضعف عمومی.

علایم دیگری که کمتر شایعند: رشد و تورم دردناک پستان‌ها، رشد موهای صورت و بدن در پسران جوان قبل از بلوغ (هردو به دلیل برهم خوردن نظم هورمونی در نتیجه‌ی اختلال در تولید و یا افزایش تولید هورمون مردانه).

تشخیص:

در امر تشخیص همان‌طور که اشاره شد درصورت مشاهده‌ی هر‌گونه حالت غیرعادی مانند بزرگ شدن و سفتی بیضه و همچنین وجود برجستگی در بیضه باید به پزشک مراجعه کرد. این تغییرات را معمولاً خود شخص به راحتی می‌تواند با روشی ساده تشخیص دهد.

سرطان در سیاهپوستان آمریکا کمتر سفید‌پوستان بروز می‌یابد اما در عین حال در آفریقا گسترش قابل توجهی یافته است (منبع)

در این روش، بیضه‌ها توسط انگشتان لمس می‌شوند و هرگونه برجستگی در این روش مشخص خواهد شد. در این روش به‌طور معمول نباید هیچ‌گونه دردی احساس شود. انجام این آزمایش بطور منظم و هفتگی و همچنین بعد از حمام آب گرم (به سبب شل شدگی اسکروتوم و راحتی لمس) توصیه می‌شود.

از دیگر راه‌های تشخیص می‌توان به سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن، آزمایش خون (برای آزمایش فاکتورهایی که در این سرطان در خون افزایش می‌یابند مانند hCG و AFP) و روش ام‌آر‌آی برای بررسی دست‌اندازی سرطان به دیگر نقاط بدن همچون ستون مهره‌ها و مغز.

درمان:

۱- جراحی: معمولاً بطور کامل بیضه‌ی درگیر را خارج می‌کنند اما در سرطان‌های غیر بدخیم می‌توان قسمتی از بافت بیضه را که توموری شده است برداشت و بیضه را خارج نکرد (Orchiectomy). در حال حاضر به دلیل بدخیم بودن اکثر تومورهای بیضه و امکان عود مجدد تومور و یا گسترش آن، کل بیضه برداشته می‌شود.

پس از خارج‌سازی یک بیضه، بیضه‌ی مقابل توانایی تولید اسپرم و هورمون مردانه به مقدار کافی را خواهد اشت اما باید مرتب از نظر ایجاد سرطان بررسی شود. در صورت برداشت هر دو بیضه شخص عقیم خواهد شد اما هورمون مردانه بصورت دارو برای او تجویز خواهد شد. جراحی در مرحله‌ی ۱ بسیار موثرتر از مراحل پیشرفته خواهد بود.

۲- پرتو درمانی: تابش اشعه به یک و یا هر دو بیضه در مرحله‌ی دوم سرطان‌های سمینوما و یا بصورت درمان مکمل در مرحله‌ی اول برای کاهش خطر گسترش (خصوصاً در غدد لنفی) استفاده می‌شود. در صورت تابش اشعه به یک بیضه، بیضه‌ی مقابل با محافظ پوشانده خواهد شد.

ناباروری در اثر پرتو درمانی از عوارض جانبی این روش خواهد بود. پرتو درمانی در سرطان‌های غیرسمینومایی به عنوان درمان اول و اصلی استفاده نمی‌شود، زیرا دوز بالایی از اشعه مورد نیاز خواهد بود و در این گونه موارد شیمی درمانی بهتر جواب می‌دهد.

۳- شیمی درمانی: به دلیل اثرات مخرب پرتو درمانی، استفاده از روش شیمی درمانی برای سرطان بیضه حداقل به عنوان راه مکمل پرتو درمانی رایج‌تر است. معمولاً از دو یا چند دارو به‌طور همزمان در این روش استفاده خواهد شد.

شیمی درمانی، درمان استاندارد در سرطان‌های غیر سمینومایی است علی‌الخصوص هنگامی که به دیگر نقاط بدن گسترده شده باشند (مراحل دوم و سوم). شیمی درمانی با معرفی داروهای برپایه‌ی پلاتین، بسیار موفقیت‌آمیز گشته است.

پیشگیری:

معاینه‌ی منظم بیضه‌ها توسط خود شخص و مراجعه به پزشک در صورت بروز هرگونه ناراحتی در آن بهترین راه جلوگیری از عوارض و مرگ و میر خواهد بود. متاسفانه باید گفت که هیچ راه پیشگیری وجود ندارد و معاینه‌ی بیضه‌ها هم تنها به تشخیص زودهنگام این بیماری کمک خواهد کرد.

می‌توان توصیه کرد که نهان بیضگی، از ابتدای کودکی درمان شود و افراد با سابقه‌ی ابتلا به سرطان در خود و یا خانواده مرتباً چکاپ کامل پزشکی را انجام دهند.

مرتبط:
درآمدی بر سرطان- بخش اول

درآمدی بر سرطان- بخش دوم

درآمدی بر سرطان- بخش سوم

منابع:

۱- آسیب شناسی اختصاصی رابینز، به نظارت و تدوین دکتر مسلم بهادری، انتشارات اندیشه‌ی رفیع، صص ۴۱۸ تا ۴۲۳
۲- مرکز ملی سرطان آمریکا

۳- سایت اختصاصی سرطان بیضه

۴- مراحل دقیق اجرای تست بیضه‌ها توسط خود شخص

۵- آندرولوژی ایران

۶- ویکی‌پدیا