اقتصاد توخالی کردستان عراق

میچیل هگنر
ترجمه: مانی پارسا

بازار در کردستان عراق مملو از جنس و کالا است و ساخت‌وساز در همه‌جا به چشم می‌خورد ولی زمین‌های کشاورزی خالی مانده‌اند.

امنیت نسبی کردستان عراق باعث شده تا صدها شرکت خارجیِ حاضر در عراق در این منطقه شعبه بزنند و فرار طبقه متوسط از بخش عربی عراق نیز به شمال این کشور همچنان ادامه دارد. تا امروز ۱۰ هزار خانواده عرب عراقی به کردستان مهاجرت کرده‌است.

امنیت این منطقه باعث شده که در اطراف شهرها قیمت ملک و املاک سر به فلک بکشد به‌طوری‌که طی سه سال اخیر قیمت املاک پنج‌ برابر شده‌است. همه پول‌ها نقدینه است و کسی چندان با بانک کاری ندارد. عراق را می‌توان قهرمان جهان در زمینه سرانه پول نقد نامید و نقدینه در حال حاضر در کردستان عراق بسرعت دست به دست می‌گردد.

کسی که امروزه سری به گوشه شمال غربی عراق بزند می‌تواند شاهد رشد منطقه باشد. اگر به هنگام غروب آفتاب در شهر کوچک زاخو به دور و بر خود نگاه کنید همه‌جا اثر ساخت‌وساز را می بینید. ولی آیا برای فاضلاب این ساختمان‌ها هم فکری شده؟ فعلاً که نه. خیابان‌کشی در جلوی خانه‌های جدید چطور؟ بعداً قرار است بیاید. نظارت بر ساخت؟ کسی چنین چیزی نشنیده. پروانه ساخت چطور؟ "می‌شود بعد از پایان کار درخواست کرد". خانه‌سازی هم تشکیل شده از دیوارکشی‌های یک‌تیغه‌ای با تیرچه بلوک که بعداً روی آن بتونه و رنگ می‌زنند.

اوضاع زاخو نشان‌دهنده اوضاع در کل کردستان عراق است. کامیون‌های ترکیه‌ای لبریز از کالا از راه‌های اصلی وارد منطقه می‌شوند زیرا کردهای عراقی پول برای خرج کردن به دست آورده‌اند. سود املاک، در بازار و مغازه‌ها خرج می شود و بیشتر سه‌ونیم میلیارد دلار سهم سالانه نفت هم که حکومت بغداد به کردستان تحویل می‌دهد برای دادن حقوق به کارمندان هزینه می‌شود و همین حقوق‌ها هم به نوبه خود اکثراً صرف خرید اجناس وارداتی می‌شود.

نتیجه این روند این شده که اقتصاد کردستان عراق ظاهری زیبا داشته باشد ولی از درون به طرز نگران‌کننده‌ای توخالی است. با اینکه سیاستمدران کرد عراقی سرزمین خود را دبی بین‌النهرین نام گذاشته‌اند ولی این سرزمین هیچ‌چیز تولید نمی‌کند.

این مسئله را می‌توان بخوبی در منطقه بارزان دید. منطقه‌ای کوهستانی که در آن قوچ‌ها، شغال‌ها، گرگ‌ها و خرس‌ها خانه دارند. کارمندان سازمان محیط زیست منطقه هم به فکر جیب خود بوده و از جریمه کردن کشاورزانی که به‌طور غیر قانونی به بریدن درخت‌ها مشغولند دریغ نمی‌کنند. وضع کشاورزان از وضع خرس‌ها بدتر است.

احمد محمد، کدخدای ده آوینکه بعد از ریختن چای برای مهمانان، اوضاع ده را شرح می‌دهد: تنها منبع درآمد برای ۳۷۰ نفر جمعیت روستا دستمزد کارمندان و سربازان این روستا است که همگی البته در شهر کار می‌کنند. آوینکه در اصل یک منطقه کشاورزی است و زمین‌های خوبی هم دارد ولی احمد محمد آهی کشیده می‌گوید: کسی نیست که بر روی زمین‌ها کار کند.

آوینکه نمونه‌ای است از کشاورزی در حال فروپاشی کردستان عراق، منطقه‌ای که زمانی انبار غله، میوه، خشکبار و برنج کل عراق بود. امروزه کردها برنج وارداتی از تایلند و پاکستان می‌خورند. احمد محمد سال‌ها است که منتظر یارانه دولتی برای خرید یک دستگاه پمپ آب مانده تا بتواند آب رودخانه را به زمین‌های کشاورزی‌اش برساند ولی از یارانه خبری نیست.

دولت اولویت‌های دیگری دارد. در حالیکه در اربیل، مرکز کردستان عراق، پل‌های روگذر و جاده‌های غیرهمسطح و دانشگاه ساخته می‌شود روستائیان، دیگر از زندگی در روستا سیر شده‌اند.

در شهر لاهه هلند، سیامند بنا، سفیر عراق در هلند در این‌باره توضیح می‌دهد: در کردستان عراق دیگر هیچ پولی ساخته نمی‌شود. پول از بغداد می‌آید و تقریباً همه‌چیز وارداتی است. برنج، خیار و حتی سیمان. بیشتر کالاها از ترکیه و ایران مستقیماً به کردستان عراق وارد می شود. آنچه که از راه بخش عربی عراق می‌آید گران تمام می‌شود زیرا تعرفه اضافه‌ای مربوط به خطرات عبوری روی آن می‌کشند.

با این‌حال سیامند بنا خوشبین است. امید او به اینست که صدها کشاورز هلندی بعدها امکانات کشاورزی کردستان عراق را کشف کنند و در آنجا سرمایه‌گذاری کنند. او در این مورد صحبت‌هایی هم با وزیر پیشین کشاورزی هلند داشته ولی تا امروز تقریباً هیچ کشاورز یا شرکت فرآوری محصولات از هلند جرئت سرمایه‌گذاری در این منطقه را نداشته‌است.